Մարտ և ապրիլ. հին օրացույցի գաղտնիքը, որը թաքցնում էին հռոմեացիները

Ամեն տարի, գարնան գալստյան հետ մեկտեղ, մենք բացում ենք նոր օրացույցը և սովորության համաձայն արտասանում ամիսների անունները՝ մարտ, ապրիլ... Պաշտոնական դասագրքերն ու ակադեմիական բառարանները տարեցտարի կրկնում են նույն անգիր արած բանաձևը. մարտը՝ ի պատիվ հռոմեական պատերազմի աստված Մարսի, իսկ ապրիլը՝ կամ լատիներեն «բացել» բայից, կամ հունական Աֆրոդիտե աստվածուհու անունից:

Բայց եթե հրաժարվենք ակադեմիական կանոններից և խորանանք այս բացատրությունների մեջ, դրանք սկսում են արհեստական և իրար հետ չկապված թվալ: Ինչո՞ւ է գարնան առաջին ամիսն անվանվել ագրեսիվ պատերազմի աստծո պատվին, երբ ողջ բնությունը ձգտում է խաղաղության և զարթոնքի: Եվ ինչո՞ւ է հաջորդ ամիսը ստանում մշուշոտ կապ հունական աստվածուհու հետ, այն դեպքում, երբ հռոմեացիներն ունեին իրենց Վեներան:

Ի՞նչ թե ծանոթ ամսանունները պահպանում են շատ ավելի խորը, հին և միասնական փիլիսոփայություն, որը դրոշմված է մոլորակի հնագույն լեզուներից մեկում՝ հայերենում:

Առաջին զույգի հանելուկը. Մարդ և Կյանք

Եթե կողմ դնենք հռոմեական բարդ դիցաբանությունը և դիմենք հայերենի բառապաշարին, մեր առջև իսկույն բացվում է գոյության խիստ ու կատարյալ տրամաբանությունը:

Գարնանային գիշերահավասարը հնագույն քաղաքակրթությունների համար նոր տարվա պատմական հատվածն է: Սա այն պահն է, երբ աշխարհը արթնանում է ձմեռային քնից: Եվ հենց այստեղ է, որ հայերենն առաջարկում է երկու հիմնարար հասկացություն, որոնք կազմում են բուն գոյության հիմքը.

1. Մարտը Մարդն է (մարդ)

Հայերենում «մարդ» բառը նշանակում է բանական էակ, անհատ:

Գարնանային առաջին ամիսն այն ժամանակն է, երբ Մարդը դուրս է գալիս երկրի վրա, արթնանում ձմեռային թմրությունից և սկսում նոր կենսական ու գյուղատնտեսական փուլ: Մարտը պատերազմի և ավերածության մասին չէ, այլ Տիեզերքում Մարդկային սկզբի դրսևորման: Մարդու՝ որպես արարչագործության պսակի հայտնվելը նոր տարվա ելակետում:

2. Ապրիլը Ապրելն է (ապրել)

Հաջորդ ամիսը՝ Ապրիլը, իսկույն որսում է այս միտքը: Հայերեն «ապրել» բայը նշանակում է կյանք ունենալ, ողջ լինել, գոյատևել:

Իմաստային կամուրջը կառուցվում է ինքնստինքյան՝ առանց որևէ արհեստականության.

Մարդ \rightarrow Ապրել:

«Մարդը ծնվում/արթնանում է և սկսում է ԱՊՐԵԼ»:

Ապրիլը կյանքի հաղթանակն է, ժամանակ, երբ շուրջբոլորը ամեն ինչ ծաղկում է, լցվում հյութով և հայտարարում գոյություն ունենալու իր իրավունքի մասին: Փորձեք գտնել համանման իմաստային և փիլիսոփայական խորություն լատիներեն չոր մեկնաբանությունների մեջ:

Ինչպե՞ս հնագույն փիլիսոփայությունը դարձավ հռոմեական աստվածներ

Տրամաբանական հարց է առաջանում. ինչպե՞ս հայկական «Մարդ» և «Ապրել» հասկացությունները վերածվեցին Մարսի և Աֆրոդիտեի:

Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն, հնագույն ճյուղ է, որը գոյություն է ունեցել Հռոմի հիմնադրումից շատ առաջ: Հնագույն հնդեվրոպական արմատները, որոնք նշանակում էին գոյության հիմնարար հասկացություններ (*mr̥tós — մահկանացու/մարդ), Մերձավոր Արևելքում և Փոքր Ասիայում գոյություն են ունեցել հազարամյակներ շարունակ:

Երբ երիտասարդ ու գործնական Հռոմը ձևավորում էր իր օրացույցը, նա փոխառեց ավելի հին քաղաքակրթությունների իմաստնությունն ու տերմինաբանությունը (էտրուսկների և պելասգների միջոցով): Սակայն երիտասարդ կայսրությունը ձևափոխեց խորը փիլիսոփայությունն իր կարիքների համար.

Հնագույն հնդեվրոպական-հայկական «Մարդ» հասկացությունը ռազմատենչ Հռոմում տրանսֆորմացվեց դաժան աստված Մարսի (Martius): Արարիչ-մարդը վերածվեց մարտիկ-մարդու:

Հասկանալի և բառացի «Ապրել» բառը լատինացիները փորձեցին կապել հնչյունապես նման բառերի հետ՝ aperire («բացել») բայի կամ հունական Aphrodite անվան հետ:

Արդյունքում «Մարդ \rightarrow Ապրել» սկզբնական ներդաշնակ շղթան քողարկվեց և տրոհվեց առանձին դիցաբանական պատառիկների:

Լեզվի պատմությունը միշտ չէ, որ դասագրքերի քարացած տողերն են: Երբեմն դա կենդանի տրամաբանությունը տեսնելու ունակությունն է այնտեղ, որտեղ գիտությունն առաջարկում է լոկ պատահական համընկնումներ:

Անշուշտ, ակադեմիական լեզվաբանությունը մինչև վերջ կպաշտպանի լատինական առաջնայնությունը: Բայց համաձայնեք՝ որքան ավելի բնական և գեղեցիկ է հավատալ, որ գարունը սկսվում է նաև ոչ թե արյունարբու պատերազմի աստծո անունով կամ վերացական բանասիրական տերմիններով:

Գարունը սկսվում է Մարդով և շարունակվում հենց Կյանքով (Ապրել): Եվ այն, որ այս մեծ բանաձևը պահպանվել է կենդանի հայերեն խոսքում մինչ օրս, մարդկային հիշողության անընդհատության լավագույն ապացույցն է:

Էմին Մարտունի

Մեկնաբանություններ